POZNAJCIE

Cudze chwalicie, swoje poznajcie... (cz. 339)

Józef Buchbinder urodził się w Radzyniu Podlaskim – i to właśnie z tego faktu miasto może być autentycznie dumne. Stąd wyszedł artysta, który przez całe życie pozostał wierny malarstwu religijnemu, tworząc dzieła obecne dziś w wielu kościołach w Polsce, a szczególnie licznie w swojej rodzinnej miejscowości. Radzyński kościół Trójcy Świętej przechowuje wyjątkową kolekcję jego obrazów, stanowiących jedno z najpełniejszych świadectw twórczości Buchbindera.

Przyszedł na świat 17 grudnia 1839 roku w rodzinie żydowskiej. Jego ojciec, Heli Buchbinder, był ubogim malarzem dekoracyjnym, zajmującym się wykonywaniem i odnawianiem obrazów sakralnych oraz wystrojem wnętrz świątyń. To właśnie w ojcowskim warsztacie młody Józef po raz pierwszy zetknął się ze sztuką – od najmłodszych lat rysował i kopiował drzeworyty, litografie oraz sztychy, wykazując wyraźne predyspozycje plastyczne.

Przełomowym momentem w jego młodości był pobyt u bernardynów w Łukowie, gdzie kształcił się przez kilka lat. Tam jego talent został dostrzeżony przez duchownych i lokalnych mecenasów, wśród nich ks. Wincentego Augustynowicza oraz Jana i Michała Zembrzuskich z Mordów. Dzięki ich wsparciu w 1856 roku wyjechał do Warszawy i rozpoczął naukę w Szkole Sztuk Pięknych, mieszkając pod opieką kapucynów.

9 stycznia 1857 roku w Mordach Józef Buchbinder przyjął chrzest w obrządku rzymskokatolickim, przyjmując imiona Józef Maria. Wydarzenie to miało ogromne znaczenie dla jego dalszego życia i twórczości – odtąd tematyka religijna stała się nie tylko głównym nurtem jego pracy, lecz także osobistym świadectwem wiary.

Studia w Warszawie ukończył w 1861 roku, po czym rozpoczął wieloletnią edukację artystyczną za granicą. Kształcił się kolejno w Dreźnie, Monachium (gdzie zetknął się m.in. z Janem Matejką), Düsseldorfie i Paryżu. Największy wpływ na jego światopogląd i styl miał jednak pobyt w Rzymie, gdzie studiował w Akademii Świętego Łukasza. Tam kopiował dzieła mistrzów renesansu – zwłaszcza Rafaela – oraz tworzył monumentalne obrazy ołtarzowe.

W Rzymie związał się ze środowiskiem księży zmartwychwstańców oraz z kręgiem artystów określanych mianem nazareńczyków. Ich ideały – sprzeciw wobec akademizmu, powrót do duchowości malarstwa quattrocenta, ascetyczny tryb życia oraz mistyczne pojmowanie sztuki – wywarły trwały wpływ na twórczość Buchbindera. Od tej pory jego obrazy cechowały się powagą, skupieniem, wyraźną symboliką religijną oraz nawiązaniami do tradycji narodowej.

Do kraju powrócił w 1870 roku i osiadł w Warszawie, gdzie prowadził własną pracownię. Malował głównie obrazy sakralne, choć tworzył również portrety i sceny rodzajowe. Jego prace trafiały do kościołów na Mazowszu, Lubelszczyźnie oraz w regionie świętokrzyskim. W 1876 roku otrzymał nagrodę Zachęty Sztuk Pięknych za projekt plafonu, a w latach 1879–1885 pełnił funkcję kierownika działu artystycznego „Tygodnika Ilustrowanego”. Współpracował także z „Kłosami”, wykonując ilustracje o tematyce religijnej i historycznej. W latach 1890–1891 stworzył cykl portretów przodków dla ordynata Konstantego Zamoyskiego z Kozłówki.

Szczególne miejsce w jego dorobku zajmuje Radzyń Podlaski. W latach 1880–1909 Buchbinder namalował większość obrazów znajdujących się w kościele Trójcy Świętej. W ołtarzu głównym znajdują się dwa dzieła: „Święta Trójca” (1892) oraz wystawiany w okresie Wielkiego Postu obraz „Adoracja Krzyża” (1898). W ołtarzach bocznych umieszczono obrazy: „Św. Wincenty Męczennik” (1888), „Przemienienie na Górze” (1884), „Św. Antoni z Dzieciątkiem” (1884) oraz „Św. Mikołaj” (1884). Przed bocznymi kaplicami wiszą dwa duże płótna: „Objawienie się Chrystusa św. Małgorzacie Alacoque” (1907) i „Św. Izydor Oracz” (1907). W kaplicy Matki Bożej Różańcowej znajduje się rzadko eksponowany obraz „Św. Franciszek Bogoria” (1880). W zakrystii przechowywany jest portret ks. dziekana Franciszka Wasilewskiego (koniec XIX wieku), natomiast w drugiej zakrystii obraz „Chrystus na marach” (1887). W 1895 roku artysta nadzorował również prace konserwatorskie prowadzone w radzyńskiej świątyni.

Józef Buchbinder pozostał do końca życia wierny sztuce tradycyjnej. Nie ulegał nowym prądom artystycznym przełomu XIX i XX wieku, świadomie nawiązując do renesansu i stylistyki nazareńczyków. Jego obrazy są wyrazem głębokiej religijności, przywiązania do polskości oraz przekonania o duchowym posłannictwie sztuki.

Zmarł 14 maja 1909 roku w Warszawie i został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim. Pozostawił po sobie bogaty dorobek, z którego najpełniejszy i najbardziej osobisty fragment zachował się właśnie w Radzyniu Podlaskim – mieście jego narodzin i artystycznych korzeni.