POZNAJCIE

Cudze chwalicie, swoje poznajcie... (cz. 341)

Na elewacji Szkoły Podstawowej im. Romualda Traugutta w Białej (gm. Radzyń Podlaski) znajduje się mural, który nie jest jedynie elementem przestrzeni publicznej, lecz przede wszystkim trwałym znakiem pamięci i hołdu złożonego Żołnierzom Wyklętym. To miejsce, w którym historia lokalna splata się z ogólnonarodową, a ściana szkolnego budynku staje się nośnikiem wartości, pamięci i tożsamości.

Szczególne znaczenie dla powstania muralu miały wydarzenia z 2014 roku. 1 marca 2014 roku odbyła się uroczystość nadania Gimnazjum w Białej imienia Żołnierzy Wyklętych. Była to chwila wyjątkowa nie tylko dla społeczności szkolnej i lokalnej, lecz także w skali całego kraju – było to bowiem pierwsze gimnazjum w Polsce, które obrało za patronów Żołnierzy Niezłomnych. Kilka miesięcy później, 14 czerwca 2014 roku, nastąpiło oficjalne odsłonięcie muralu, przedstawiającego trzech patronów szkoły i dopełniającego symboliczny charakter tego miejsca.

Losy placówki zmieniły się wraz z ogólnopolską reformą oświaty. Z dniem 31 sierpnia 2019 roku Gimnazjum im. Żołnierzy Wyklętych w Białej zostało zlikwidowane. Sztandar szkoły trafił do gabloty jako świadectwo minionej epoki, jednak mural pozostał na swoim miejscu – jako trwała pamiątka idei, które przyświecały szkole i jej patronom.

Sam mural ma kształt prostokąta i utrzymany jest w stonowanej, szarej kolorystyce, przełamanej czerwonym pasem biegnącym u dołu kompozycji. Przedstawia trzech uczestników antykomunistycznego podziemia po II wojnie światowej, silnie związanych z regionem Radzynia Podlaskiego: kapitana Leona Sołtysiaka ps. „James”, kapitana Jerzego Skolińca ps. „Kruk” oraz księdza Lucjana Niedzielaka ps. „Głóg”. Każda z postaci została ukazana w lekkim zwrocie w inną stronę, co nadaje kompozycji dynamiki i podkreśla indywidualny charakter ich losów, splecionych wspólną walką o wolną Polskę.

Kapitan Leon Sołtysiak, oficer Wojska Polskiego, wywodzący się z Wielkopolski, w konspiracji posługiwał się pseudonimem „James” oraz nazwiskiem Leon Kamiński. W czasie okupacji niemieckiej związał się z Armią Krajową na terenie powiatu radzyńskiego. Był dowódcą plutonu w Obwodzie AK Radzyń Podlaski i Łuków 35. Pułku Piechoty AK, uczestnicząc w licznych akcjach zbrojnych przeciwko Niemcom, m.in. w zasadzce pod Krzewicą. Po wkroczeniu Armii Czerwonej pozostał w konspiracji, pełniąc funkcję adiutanta komendanta Obwodu AK. Aresztowany w styczniu 1945 roku i wywieziony do Związku Sowieckiego, zbiegł z transportu. Po powrocie objął stanowisko komendanta Obwodu AK-WiN Radzyń Podlaski, którym kierował w latach 1945-1947. Był inicjatorem planu uderzenia na więzienie PUBP w Radzyniu Podlaskim. Po ujawnieniu się w 1947 roku był represjonowany przez aparat bezpieczeństwa.

Obok niego widnieje postać kapitana Jerzego Skolińca „Kruka”, jednego z czołowych dowódców podziemia niepodległościowego na ziemi radzyńskiej. Od 1942 roku związany był z Inspektoratem Rejonowym AK „Radzyń”. Pełnił funkcje adiutanta komendanta Obwodu AK Radzyń Podlaski, zastępcy dowódcy oddziału partyzanckiego oraz dowódcy leśnego oddziału szkolnego OP 35 AK. W 1944 roku był zastępcą dowódcy III batalionu 35. Pułku Piechoty AK oraz dowódcą 7. kompanii. Po akcji „Burza” nie dopuścił do rozbrojenia oddziałów AK przez NKWD w lasach kąkolewnickich. W 1945 roku zorganizował i dowodził oddziałem zbrojnym WiN w Obwodzie Radzyń Podlaski, prowadząc m.in. skuteczną akcję przeciwko UB pod Czemiernikami. Kierował strukturami Rejonu I Obwodu WiN Radzyń Podlaski i brał udział w ataku na PUBP w Radzyniu Podlaskim. Po ujawnieniu się w 1947 roku był więziony przez władze komunistyczne, a po latach aktywnie zabiegał o zachowanie pamięci o podziemiu radzyńskim.

Trzecią postacią uwiecznioną na muralu jest ksiądz Lucjan Niedzielak „Głóg” – kapłan diecezjalny, urodzony w 1914 roku, od 1943 roku proboszcz parafii w Polskowoli, związanej z terenem Obwodu AK Radzyń Podlaski. W okresie okupacji niemieckiej i sowieckiej aktywnie wspierał żołnierzy Armii Krajowej jako kapelan i łącznik. Spowiadał partyzantów, odprawiał Msze Święte w lasach, niósł pomoc rodzinom poległych oraz przekazywał meldunki. Po 1944 roku gromadził relacje o zbrodniach NKWD i UB dokonywanych na uroczysku „Baran” koło Kąkolewnicy, zwanym „Małym Katyniem”, i publicznie mówił prawdę o tych wydarzeniach. Pomimo gróźb nie opuścił parafii. W nocy z 5 na 6 lutego 1947 roku został zamordowany przez funkcjonariusza UB na terenie plebanii w Polskowoli. Jego śmierć stała się symbolem męczeństwa duchowieństwa wspierającego podziemie niepodległościowe ziemi radzyńskiej.

Obok sylwetek bohaterów widnieje wizerunek Orła Białego w koronie – odwiecznego symbolu państwowości i suwerenności. W dolnej części muralu umieszczono logo Fundacji „Kocham Podlasie” Grzegorza Biereckiego oraz kontur mapy z napisem „Gmina Radzyń Podlaski”, wskazujące fundatorów tego wyjątkowego dzieła. Całość dopełnia wyraźny, biały napis: „KU WASZEJ PAMIĘCI ŻOŁNIERZE WYKLĘCI”. Tło muralu stanowi stylizowana, szara ściana z cegieł, nadająca kompozycji surowy, historyczny i głęboko patriotyczny charakter.

Mural w Białej pozostaje dziś nie tylko świadectwem pamięci o trzech konkretnych bohaterach, lecz także symbolem odwagi w pielęgnowaniu trudnej historii regionu radzyńskiego. Trwa jako milczący nauczyciel – przypominając kolejnym pokoleniom, że wolność i godność narodowa miały swoich obrońców, których ofiara nie została zapomniana.