POZNAJCIE

Cudze chwalicie, swoje poznajcie... (cz. 371)

Przy ulicy Nadwitnie 21, w północno-wschodniej części Radzynia Podlaskiego, za starą aleją lipową stoi budynek, który jest jednym z ostatnich śladów dawnego świata tej części miasta. To właśnie tutaj, na terenie dawnego folwarku dworskiego, w latach 1873–1874 wzniesiono dwór, który przetrwał kolejne epoki, zmiany własnościowe i administracyjne przekształcenia Nadwitnia. Dziś otaczają go już tylko pozostałości dawnego parku, ale miejsce wciąż pozwala wyobrazić sobie jego dawny charakter.

Do posiadłości prowadzi aleja lipowa, założona pod koniec XIX wieku. Jej drzewa są niemymi świadkami historii majątku, którego początki sięgają znacznie dalej niż obecny dwór. Sam folwark powstał bowiem już w 1534 roku i został utworzony na rzecz radzyńskiego kościoła. Przez następne stulecia zmieniali się jego właściciele, a wraz z nimi zmieniało się także Nadwitnie.

W 1873 roku folwark kupił Mikołaj Januszkiewicz. To właśnie on rok później zakończył budowę zachowanego do dziś dworu, wzniesionego w duchu eklektyzmu. Był to moment, który na trwałe wpisał jego nazwisko w historię tego miejsca. Kolejne dekady przyniosły jednak następne zmiany. W 1906 roku Bazyli Kotow sprzedał Nadwitnie Borysowi Jefremowi. Po niespełna dwóch dekadach, w 1923 roku, majątek poddano parcelacji. Dwór wraz z otaczającym go parkiem trafił wówczas w ręce Antoniego Walczyny. Dziś nieruchomość pozostaje własnością jego spadkobierców.

Historia samego Nadwitnia jest równie ciekawa jak dzieje dworu. Dziś jest ono częścią północnej części Radzynia Podlaskiego i rozciąga się wzdłuż ulicy noszącej tę samą nazwę. Jeszcze przed wojną sytuacja wyglądała jednak zupełnie inaczej. Od 1867 roku Nadwitnie było samodzielną wsią należącą do gminy Biała w powiecie radzyńskim. W czasach Królestwa Polskiego znajdowało się w granicach guberni siedleckiej, natomiast w okresie międzywojennym należało do województwa lubelskiego.

Administracyjna historia miejscowości nie zakończyła się wraz z odzyskaniem niepodległości. 20 października 1933 roku Nadwitnie przekształcono w gromadę obejmującą zarówno wieś, jak i folwark. Zaledwie kilka miesięcy później, 18 kwietnia 1934 roku, miejscowość została oficjalnie przyłączona do Radzynia Podlaskiego. Formalne zniesienie samej gromady nastąpiło jednak dopiero 15 lutego 1935 roku. Dzisiejsze Nadwitnie jest więc pozostałością po znacznie bardziej samodzielnym organizmie, którego losy przez dziesięciolecia kształtowały się niezależnie od miasta.

Dawne założenie dworskie zachowało czytelny podział przestrzeni. Jego jedna część skupiała zabudowę mieszkalną, druga zaś – położone na wschód od dworu podwórze gospodarcze. Od strony dzisiejszej ulicy Międzyrzeckiej do rezydencji prowadzi wspomniana aleja lipowa. Sam budynek pozostaje otoczony resztkami parku, który przypomina, że niegdyś dwór nie był samotnym obiektem, lecz centrum większego, starannie zorganizowanego majątku.

Budynek zwrócony jest frontem na północny wschód. Wzniesiono go z cegły, na planie litery „T”, a następnie otynkowano. Dwór jest podpiwniczony, a jego dach pokryto blachą. Nad werandą zastosowano dach pulpitowy, natomiast nad pozostałymi, krzyżującymi się częściami bryły – dachy dwuspadowe. Charakter architektoniczny obiektu został jednak częściowo zatarty podczas ostatniego kapitalnego remontu, przeprowadzonego w połowie lat 80. XX wieku.

Modernizacja przyniosła bowiem nie tylko odnowienie budynku, ale również uproszczenie jego wyglądu. Usunięto wówczas wiele detali architektonicznych, między innymi opaski wokół okien i drzwi oraz płyciny podokienne. Zredukowano także formę gzymsu wieńczącego. Dzisiejszy wygląd dworu jest więc w pewnym sensie zapisem dwóch różnych epok – XIX-wiecznej rezydencji i późniejszego, znacznie bardziej oszczędnego podejścia do jej architektury.

Najbardziej reprezentacyjny charakter zachowały elewacje frontowa i ogrodowa. W tej pierwszej znajdują się główne drzwi wejściowe oraz balkon wyposażony w balustradę z kutego żelaza. Po przeciwnej stronie, od strony ogrodu, znajduje się weranda z drzwiami oraz parą okien. Nad nią urządzono taras, również zabezpieczony kutą żelazną balustradą.

Dziś trudno odnaleźć tu pełny obraz dawnego folwarku. Nie ma już dawnego majątku w jego historycznym kształcie, a park zachował się jedynie fragmentarycznie. Pozostała jednak bryła dworu, aleja lipowa i układ dawnego założenia. To niewiele w porównaniu z tym, czym Nadwitnie było przed laty, a zarazem wystarczająco dużo, by odczytać kolejne rozdziały jego historii – od XVI-wiecznego folwarku należącego do kościoła, przez XIX-wieczną rezydencję Januszkiewicza, międzywojenną parcelację, aż po włączenie dawnej wsi w granice Radzynia. Wśród starych lip i resztek parku historia tego miejsca nie jest więc tylko zapisem dat. Wciąż ma swój adres, swoją przestrzeń i zachowany do dziś ślad dawnego życia.