POZNAJCIE

Cudze chwalicie, swoje poznajcie... (cz. 373)

Na radzyńskim cmentarzu łatwo przejść obok niego obojętnie. Nie imponuje rozmachem ani bogactwem zdobień. Zamiast monumentalnej kaplicy jest niewielkim, nieco zagłębionym w ziemi „domkiem”, którego prostą bryłę przykrywa dwuspadowy dach. A jednak to właśnie tutaj, na zachód od kaplicy św. Anny, znajduje się najstarszy zachowany grobowiec na cmentarzu parafialnym w Radzyniu Podlaskim. Grobowiec rodziny Ośniałowskich powstał około 1873 roku i od ponad 150 lat jest niemym świadkiem historii ludzi związanych z pobliskim majątkiem Żabików.

Budowla nie wyróżnia się wybitnymi walorami artystycznymi. Ma cechy skromnego klasycyzmu. Wzniesiono ją z cegieł, a następnie otynkowano. Do środka prowadzą żeliwne drzwi poprzedzone schodkami. Nad wejściem umieszczono prosty napis: „GRÓB RODZINY OŚNIAŁOWSKICH”. Poza ostrołukowymi detalami wykonanymi z płaskich listew to właściwie jedyna dekoracja grobowca. Jego surowość sprawia jednak, że uwagę przyciągają przede wszystkim umieszczone na fasadzie kamienne tablice – ślady konkretnych ludzkich historii.

A za nimi kryją się dzieje rodziny, która przez kilka pokoleń była związana z Żabikowem w gminie Radzyń Podlaski.

Pierwsze wzmianki o Żabikowie pochodzą już z 1529 roku. W źródłach wieś występowała wówczas pod nazwą Zabykow i należała do parafii Kozirynek, której siedzibą był późniejszy Radzyń Podlaski.

Ośniałowscy pojawili się w historii Żabikowa na początku XIX wieku. Majątek odziedziczyła wówczas Marianna, córka Stanisława Romanowicza. Była ona żoną Romana Ośniałowskiego, który w latach 1813–1818 pełnił funkcję sędziego pokoju powiatu łukowskiego.

Marianna Ośniałowska zmarła w 1830 roku. Dobra Żabików przejął po niej syn, Włodzimierz Wojna-Ośniałowski. Po nim majątek odziedziczył jego syn – Wacław Jacenty Ośniałowski. Został on dziedzicem dóbr w drodze działów spadkowych, na mocy kupna na publicznej licytacji 16 czerwca 1875 roku.

Losy majątku znów zmieniły się na początku XX wieku. Od 28 lipca do 11 sierpnia 1901 roku jego właścicielami zostali Maria Janina, wdowa po Wacławie Ośniałowskim, córka Helena Olimpia Romana oraz syn Stanisław Kostka Karol. W 1912 roku, w wyniku rodzinnych spłat, wyłącznym, a zarazem ostatnim właścicielem dóbr Żabików został Stanisław Karol Ośniałowski.

W jego rękach majątek pozostawał aż do czasu parcelacji przeprowadzonej na mocy dekretu PKWN z 1944 roku. W ten sposób zakończyła się wielopokoleniowa historia Ośniałowskich jako właścicieli Żabikowa.

Na radzyńskim cmentarzu pozostał jednak materialny ślad tej historii.

Front grobowca zdobią trzy zachowane kamienne tablice, na których zapisano imiona i daty śmierci członków rodziny. Każda z nich jest nie tylko nagrobkiem, ale także krótką opowieścią o człowieku, którego życie zakończyło się przed laty.

Po lewej stronie drzwi znajduje się tablica poświęcona Marii z Ośniałowskich Ostrowskiej, urodzonej w 1861 roku i zmarłej 29 kwietnia 1891 roku. Miała zaledwie 30 lat. Napis informuje, że była „obywatelką ziemską”, a za jej duszę prosili pogrążeni w żałobie mąż i troje osieroconych dzieci.

Na kamieniu wyryto: „D.O.M. / Ś. P. MARYJA Z OŚNIAŁOWSKICH / OSTROWSKA / OBYWATELKA ZIEMSKA / ŻYŁA LAT 30 ZM 29 KWIETNIA 1891 R. / ZBOLAŁY MĄŻ I TROJE OSIEROCONYCH DZIECI / PROSZĄ O WESTCHNIENIE DO BOGA / ZA SPOKÓJ JEJ PRZEPIĘKNEJ DUSZY.”

Tuż obok znajdowała się niegdyś płyta poświęcona Włodzimierzowi Wojna-Ośniałowskiemu herbu Trąby. Dziś po niej pozostał już tylko bardzo delikatny ślad. Z inskrypcji wiadomo, że Włodzimierz żył 61 lat, był obywatelem ziemskim i sędzią pokoju. Zmarł 25 listopada 1875 roku.

Napis na zaginionej tablicy brzmiał: „Ś. P. WŁODZIMIERZ / OŚNIAŁOWSKI / OBYWATEL ZIEMSKI / SĘDZIA POKOJU / ŻYŁ LAT 61 / UMARŁ DNIA 25 LISTOPADA / 1875 R. / POKÓJ JEGO DUSZY”.

Po drugiej stronie żeliwnych drzwi zachowały się dwie kolejne tablice.

Pierwsza upamiętnia Helenę Ośniałowską, zmarłą 15 grudnia 1935 roku. Krótka inskrypcja, choć pozbawiona szczegółów dotyczących jej życia, ma charakter niemal modlitewnego wezwania: „Ś. P. / HELENA OŚNIAŁOWSKA / ZMARŁA D. 15. GRUDNIA / R. 1935. / BOŻE MIŁOSIERNY / ZBAW JEJ DUSZY”.

Obok znajduje się tablica Jadwigi z Ośniałowskich Szamoty. Zmarła w Bedlnie 6 kwietnia 1922 roku. Jej epitafium kończy prośba o modlitwę: „Ś. P. / JADWIGA Z OŚNIAŁOWSKICH / SZAMOTA / ZM. W BEDLNIE D. 6/IV 1922 R. / PROSI O ZDROWAŚ MARJA.”

Dziś grobowiec Ośniałowskich pozostaje jednym z tych miejsc na radzyńskim cmentarzu, które nie potrzebują monumentalnej formy, by opowiadać o przeszłości. Jego skromna bryła, żeliwne drzwi i kamienne tablice wystarczają, by cofnąć się o ponad półtora wieku – do czasów, gdy Ośniałowscy byli właścicielami Żabikowa, a rodzinne majątki przechodziły z pokolenia na pokolenie.

Najstarszy grobowiec radzyńskiej nekropolii nie opowiada więc wyłącznie o śmierci. Opowiada o rodzinie, majątku, dziedziczeniu, przemijaniu i o ludziach, których życie przez dziesięciolecia splatało się z historią Żabikowa i Radzynia. W ciszy cmentarza te dawne nazwiska nadal mają swoje miejsce – zapisane w kamieniu, choć coraz bardziej poddawane próbie czasu.

Bibliografia

1. Hapka P., Młynarczyk T., Cmentarz parafialny w Radzyniu Podlaskim. Miejsce, które opowiada historię, Stowarzyszenie Radzyń Moje Miasto, Radzyń Podlaski 2025, s. 75-76.

2. Gątarczyk A., Kowalik-Bylicka J., Ostasz E., Dwory i pałace powiatu radzyńskiego, Radzyńskie Stowarzyszenie Inicjatyw Lokalnych, Radzyń Podlaski 2019.

3. Zawada J. Cmentarz parafialny w Radzyniu Podlaskim, [w] Radzyński Rocznik Humanistyczny, tom 9, Radzyńskie Stowarzyszenie Inicjatyw Lokalnych, Radzyń Podlaski 2011, s. 148.

4. Kowalik-Bylicka J., Ziemianie, [w] Ziemia Radzyńska 1864-1918, Radzyńskie Stowarzyszenie Inicjatyw Lokalnych, Radzyń Podlaski 2016, s. 39.