Cudze chwalicie, swoje poznajcie... (cz. 268)
Cmentarz żydowski w Wohyniu (gm. Wohyń) to ważne miejsce pamięci, położone na południe od miejscowości, na terenie zwanym „Cygany”. Do nekropolii prowadzi ulica Parczewska, wychodząca bezpośrednio z rynku. Kierując się nią na południe, tuż za skrzyżowaniem z ulicą Józefa Ignacego Kraszewskiego, można dostrzec obszar porośnięty wysokimi topolami i lipami. To właśnie tam znajduje się druga żydowska nekropolia w Wohyniu, założona na początku XIX wieku. Lokalizacja starszego cmentarza pozostaje nieznana.
Obecność społeczności żydowskiej w Wohyniu sięga XVI wieku. Dzięki królewskim przywilejom Żydzi szybko rozwijali działalność gospodarczą, co sprzyjało ich osiedlaniu się w tej miejscowości. Przypuszcza się, że już w XVII wieku powstała pierwsza synagoga oraz cmentarz. Druga nekropolia, która przetrwała do dziś, została założona na początku XIX wieku poza ówczesnymi granicami osady.
Przed II wojną światową Żydzi stanowili niemal połowę mieszkańców Wohynia – w 1939 roku ich liczba przekraczała tysiąc osób. Po wybuchu wojny wielu zostało zmuszonych do pracy w obozie w pobliskiej Starowsi, gdzie zajmowali się regulacją rzeki Białki oraz kopaniem rowów melioracyjnych. Po likwidacji obozu w 1942 roku część z nich została rozstrzelana, a pozostali trafili do innych miejsc odosobnienia, w tym do gett w Parczewie i Międzyrzecu Podlaskim. W grudniu 1942 roku większość deportowano do niemieckiego obozu zagłady w Treblince.
Mimo wielowiekowego współistnienia społeczności żydowskiej i polskiej, do dzisiejszych czasów zachowało się niewiele materialnych śladów po Żydach z Wohynia. Cmentarz, choć częściowo zniszczony podczas II wojny światowej, nadal istnieje i zajmuje powierzchnię około 0,5 hektara. Jego charakterystycznym elementem są rosnące tam topole i lipy. Zachowało się przeszło 80 macew, z których część została zwrócona przez mieszkańców, przechowujących je przez lata. Inskrypcje na nagrobkach są w języku hebrajskim, a na niektórych widoczne są ślady polichromii.
Cmentarz jest oznaczony, a przy jego wejściu znajduje się tablica informacyjna. Widnieje na niej Gwiazda Dawida oraz napis w trzech językach – hebrajskim, polskim i angielskim: „CMENTARZ ŻYDOWSKI W WOHYNIU / miejsce pochówku Żydów, którzy w Wohyniu znaleźli swoją / ziemię obiecaną i z innymi narodowościami dzielili blaski / i cienie historii regionu. Niesprzyjający, powojenny czas / zacierał wszelkie ślady po narodzie. Po wielu latach stare / nagrobki i pamięć ludzka są jedynymi stróżami nekropolii. / Oddaj temu miejscu należny szacunek.”
Cmentarz nie jest ogrodzony, a nagrobki są rozproszone po całym terenie. Charakterystyczne dla tego miejsca są proste macewy, wykonane z polnych kamieni, pozbawione większych zdobień – typowe dla małych miejscowości Podlasia i Lubelszczyzny. W większych miastach, gdzie dostęp do materiałów kamieniarskich był łatwiejszy, nagrobki często były bogato zdobione, czego w Wohyniu się nie spotyka.
Od 2010 roku opiekę nad cmentarzem sprawują nauczyciele i uczniowie Zespołu Szkół im. Unitów Podlaskich. W ramach projektu „Wielokulturowość dziedzictwem Gminy Wohyń” przeprowadzono prace porządkowe, mające na celu przywrócenie nekropolii należytego wyglądu. Inicjatorkami przedsięwzięcia były Barbara Banaszczyk i Agnieszka Juszczyńska.
Dziś cmentarz żydowski w Wohyniu stanowi jeden z nielicznych materialnych śladów po dawnej społeczności żydowskiej, będąc świadectwem jej obecności i historii. Choć z biegiem lat natura stopniowo zaciera jego granice, dzięki lokalnym inicjatywom pamięć o tym miejscu pozostaje żywa.
Komentarze obsługiwane przez CComment